تحلیل اجتماعی -اکولوژیکی ظرفیت خود سازماندهی برای پایدارسازی آبخوان با رویکرد مدل سازی عامل بنیان (مطالعه موردی: شبکه آبیاری دشت قزوین)
بروز تغییرات از پیش تعیین نشده در سیستمهای منابع آب و ناکارآمدی رویکردهای قدیمی حل مسئله منابع مشترک نشان میدهد که لازم است رویکرد برخورد با این مسائل تغییر یابد و از پارادایم مسائل پیچیده و با در نظر گرفتن دو بعد اجتماعی و اکولوژیکی به آنها نگاه شود.
نادیده گرفتن ناهمگنیهای بین کاربران، غیرمنطقی بودن و تمایل آنها به کسب سود در کوتاهمدت همگی از نکاتی هستند که نادیده گرفتن آنها، منجر به سیاستگذاری و تصمیمسازی در مسیری نادرست خواهد شد.
با این که در بسیاری از موارد سیاستهای دولت موجب پایداری منابع شده و در برخی موارد دیگر کاربران خود توانستهاند با خودسازماندهی منابع، آنها را در مسیر پایداری قرار دهند اما با این وجود مشاهده میشود در بسیاری از دشتهای ایران نه تنها کاربران به فکر پایدار سازی و حفظ منابع آب خود نیستند بلکه سیاستهای دولت نیز کارساز نبوده است.به همین دلیل در این رساله به بررسی گزینههای سیاستی و امکان قابل اجرا بودن آنها از دیدگاه اجتماعی-اکولوژیکی و از طریق مدلسازی عاملبنیان پرداخته شده است.
از نقاط قوت این رویکرد مدلسازی ظرفیت آن برای در نظر گرفتن دو بعد اجتماعی و اکولوژیکی در کنار هم و نزدیک کردن هر چه بیشتر مدل به شرایط واقعی است. مدل عاملبنیان در این رساله برای محدوده کانالهای اول و دوم شبکه آبیاری دشت قزوین، برای بررسی گزینههای سیاستگذاری با الهام از مفهوم زنجیره آب-انرژی-غذا توسعه داده شده است.
خروجیهای مدل در چهار محور تولید محصولات کشاورزی، پایداری منابع آب، مصرف انرژی و کسب سود توسط کشاورزان با یکدیگر مقایسه و گزینههای برتر معرفی شدند. در انتها با استفاده از پارامترهای مرتبط با خودسازماندهی در چارچوب اجتماعی-اکولوژیکی استروم، امکانپذیری به کارگیری سیاستهای منتخب در سیستم، بررسی و جمعبندی شده است.
نتایج به دست آمده نشان دادند در صورتی که بر برداشت غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی محدودیت ایجاد شده و در عین حال سیاست تشویقی مانند افزایش قیمت محصولات کشاورزی برای جبران کاهش سود کشاورزان اتخاذ شود، میتواند موجب حفظ منابع آب، کاهش مصرف انرژی، تولید مطلوب محصولات کشاورزی و در عین حال رضایت اجتماعی در منطقه شود.
با این حال لازم است ضمن در نظر گرفتن اثر این سیاست بر دستههای مختلف کاربران از بعد اجتماعی و پذیرش پیچیدگی مسئله منابع مشترک آب زیرزمینی، پارامترهای مرتبط با خودسازماندهی در چارچوب تحلیل اجتماعی-اکولوژیکی استروم شامل پایش، سرمایه اجتماعی، رهبری، اهمیت منبع، دانش در مورد سیستم اجتماعی-اکولوژیکی منابع آب در سیستم، برای تضمین اجرای سیاستها و قرار دادن سیستم در مسیر پایداری تقویت شوند.
اساتید راهنما: دکتر شهاب عراقی نژاد
سال انتشار: شهریور 1396
