سدسازیها؛ تکرار ایران-ترکیه-افغانستان در مصر-سودان-اتیوپی
سد جدیدی که بر روی رود نیل بنا میشود ممکن است «جنگ آب» را در منطقه شعلهور کند مگر اینکه اتیوپی به توافقی با سودان و مصر برسد.
به گزارش خبرنگار بینالملل «انرژی امروز» اغلب گفته میشود جنگهای آینده دنیا بر سر آب خواهد بود و حوزه آبریز رود نیل یکی از این مناطق مستعد آتش جنگ است.
مصر و اتیوپی به شدت بر سر این موضوع باهم اختلاف دارند و اما سودان موضع متعادلتری دارد و حالا یک گذار ژئوپلیتیکی بزرگ در طول طولانیترین رود دنیا در حال رخ دادن است.
از سالها پیش بر سر رودخانه «نیل آبی» تنش وجود داشته است اما از زمانی که اتیوپی آغاز به کار ساخت سد جدیدی بر روی این رودخانه کرد، حواس مصر به بهار عربی و اتفاقات سیاسی داخل کشورش بود نه به سدی که اتیوپی میسازد.
فراعنه مصر میگفتند «مصر بخششی از سوی نیل است» و آن را چون خدا میپرستیدند.
از هزاران سال پیش و نیز از زمانی که مصر تحت استعمار بریتانیا بود، نفوذ سیاسی این کشور اداره رود نیل را برعهده داشت. اما بلندپروازیهای اتیوپی حالا سدی شده است در مقابل آقابالاسری مصر بر روی رود نیل.
کشورهای آفریقایی زیادی وجود ندارند که برای جمعیتی که قرار است در سی سال آینده دو برابر شود برنامهریزی کرده باشند.
در این میان اتیوپی هرچند با چالشهای سیاسی و محدودیت در آزادیهای مدنی دست و پنجه نرم میکند اما پارکهای صنعتی ساخته شده و در حال ساخت در این کشور در تلاش است تا اتیوپی را به کشوری با درآمد متوسط تبدیل کند و این کسب درآمد متوسط مستلزم تولید نیروی برق است.
و چه منبعی ارزانتر از نیل برای تولید برق؟
بنابراین قرار است بزرگترین نیروگاه برقآبی آفریقا و یکی از بزرگترین نیروگاههای برقآبی دنیا در اتیوپی و بر روی رود نیل بنا شود، اما در حالی که 85 درصد سرچشمههای رود نیل در خاک اتیوپی قرار دارد، مصر نگران این است که رقیبش امکان کنترل جریان رود نیل را به دست آورد.
وزیر آب، آبیاری و برق اتیوپی، سلشی بکل، اما میگوید «این پروژه یکی از بزرگ ترین پروژههای اتیوپی است اما قرار نیست برای کنترل جریان آب از آن سوء استفاده شود بلکه این پروژه فرصتهایی را برای توسعه اتیوپی از طریق توسعه انرژی فراهم میآورد».
و احتمالا سودان هم با آن موافق است.
«سد بزرگ رنسانس اتیوپی» فقط چند کیلومتر با مرزهای این کشور فاصله دارد و منتظر است تولید برق آغاز شود، برقی ارزان و تجدیدپذیر.
سدها میزان آب عبوری را هم کنترل میکنند
اختلاف ارتفاع بین بالاترین و پایین سطح آب در سودان برابر با 8 متر است و بنابراین پروژههای وسیع آبیاری این کشور را به سختی میتوان مدیریت کرد.
با ایجاد این سد، این اختلاف ارتفاع به دو متر میرسد و جریان آب در طول سال یکنواخت است.
عثمان عبدالطیف، مالک شرکت دال،که پروژههای آبیاری در سودان را انجام میدهد میگوید «این برای سودان واقعا عالی است. در طولانی مدت این بهترین اتفاقی است که ممکن است رخ دهد و من فکر میکنم ترکیب انرژی و سطح کنترل شده آب بهترین موهبت است».
او نگرانی مصر را درک میکند چون سازمان ملل پیشبینی کرده است که مصر تا سال 2025 با بحران آب مواجه خواهد شد.
او ادامه میدهد «نیل خط زندگی مصر است، آنها پارانویایی نیستند اما همیشه نگران هر چیزی هستند که اینجا در مورد آب انجام میشود».
هر تهدیدی بر سر آب مصر، تهدید موجودیت و حاکمیت مصر است.
یک استاد مصری دانشگاه آلمان بر این اعتقاد است که این منطقه آرایش جدیدی به خود میبیند. اتیوپی برای اولین بار در تاریخ از قدرت فیزیکی خود به عنوان کشور حاکم در بالادست یک رودخانه استفاده میکند، کشوری که میتواند جریان آب رود نیل را کنترل کند و قدرت اقتصادی ساخت یک سد بر روی این رود بستگی به منابع طبیعی این کشور دارد».
از سویی محمد عبدالعطا، وزیر منابع آب و آبیاری مصر بسیار خشمگین است «ما مسوول پاسخگویی به جمعیتی معادل 100 میلیون نفر هستیم. اگر آبی که وارد مصر میشود 2 درصد کاهش یابد 200 هزار ایکر زمین در مصر از بین میرود. هر ایکر یک خانواده را تحت پوشش قرار میدهد. هر خانواده مصری به طور متوسط خانوادهای 5 نفره هستند. این به این معنی است که یک میلیون نفر شغل خود را از دست خواهند داد. این یک موضوع امنیتی بین المللی است».
نیروگاههای برقآبی آب را مصرف نمیکنند اما سرعت پر کردن سدی که اتیوپی آن را میسازد بر پایین دست رودخانه تاثیر میگذارد.
هرچند آنها دوست دارند هر چه سریعتر برق تولید کنند اما پر شدن سد زمان میخواهد آن هم سدی که مخزن آن از شهر لندن بزرگتر است و 250 کیلومتر بالادست نیل را سیلابی خواهد کرد.
اگر مخزن این سد در عرض سه سال پر شود، بر سطح آب رودخانه تاثیرگذار خواهد بود اما اگر بین شش تا هفت سال مخزن این سد پر شود تاثیر چندانی بر سطح آب نخواهد داشت.
مذاکرات بین مصر اتیوپی چندان خوب پیش نمیرود. این مذاکرات حتی در سطح تعیین اثرات این سد نیز نیست اما در مورد چگونگی تعیین آن هست.
سودان و مصر حتی بر سر مقدار آبی که سودان میتواند استفاده کند و بر سر اینکه بعد از ساخت سد این مصرف چقدر باید افزایش یابد، اختلاف دارند.
طنز ماجرا در این است که در سال 1960 مصر همان کاری را با نیل کرد که امروزه اتیوپی قصد انجام آن را آن دارد، آن هم با ساخت سد آسوانهای.
برای کشور انقلابی رها شده از یوغ استعمار، این سد یک افتخار ملی بود و حالا اتیوپی قصد دستیابی به چنین افتخار ملی را دارد.
کارگران دولتی که بر این سد کار میکنند در سال به اندازه یک ماه حقوق می گیرند، از این رو چندان هم خوشحال به نظر نمیآیند. برای این سد اوراق بهادار هم منتشر شده است.
این سد بسیار تحسین برانگیز است. بعد از 5 سال، دو سوم سد به اتمام رسیده است. مصر هیچ کاری نمیتواند انجام دهد مگر اقدام نظامی که بسیار بعید به نظر میرسد.
اینجاست که معنی و مفهوم دیپلماسی و همکاریهای آبی به چشم میخورد. اما وقتی در کشوری ناسیونالیزم حاکم است و موضوع مهم قدرت نسبی و اهمیت کشورهاست، آب گلآلود خواهد شد.
اولین جنگ آبی بر سر آب را میتوان در نیل خنثی کرد و میتوان از آن به عنوان نمونهای از چگونگی حل و فصل اختلافات آبی بهره برد.
اما زمان زیادی لازم است تا توافقی بین اتیوپی، مصر و سودان برقرار شود.
ایران، افغانستان، ترکیه
از آن سر خاورمیانه یه این سوی خاورمیانه میآییم. جایی که ایران مشکلی مشابه با افغانستان و ترکیه دارد. ترکیه با سدسازیهای بسیارش گلوی مردمان خوزستان و جنوب ایران را خشکانده است و برنامههای سدسازیهای افغانستان کام هامون خشک را زهر میکند.
و جالب اینکه هیچ کدام از این کشورها بر اساس هیچ مقرارت و اصول بینالمللی سدسازیهای خود را بنا نکردهاند.
آنچه که تاکنون مشاهده شده است این است که ایران هنوز نتوانسته است با این دو کشور شرق و غرب خود به نتیجهای منطقهای بر سر منابع آبی خود دست یابد. دیپلماسی آب در این منطقه مفهومی کذایی است.
تحلیلگران جنگ آب را در خاورمیانه محتملتر از هر جای دیگر دنیا میدانند. نمونهاش واضح و مبرهن است: سوریه، عراق، فلسطین اشغالی و…
