اروپا تیانتی ندارد
وقتی صحبت از جنگهای مدرن در قرن 21 میشود اولین موضوعی که به ذهن میرسد پهپاد و هواپیماهای رادارگریز و جنگ اطلاعاتی و دیجیتال است اما جالب است که مؤسسات جنگی خبر میدهند این روزها اروپاییها دچار کمبود مادهای شدهاند به نام تری نیتروتلوئن که در اصطلاح عامه با عنوان تیانتی میشناسیم. تیانتی مادهای است منفجره که در گلولههای توپخانه، موشکها و مینها استفاده میشود. پایدار است به راحتی غالبگیری میشود و بسیار ارزانتر از جایگزینهای جدیدتری است که قرن بیستویکم به همراه داشته است.
به گزارش «انرژی امروز» از روزنامه هم میهن، از زمان حمله روسیه به اوکراین در سال 2022 تقاضا برای این ماده در اروپا افزایش یافته است اما مشکل این است که از زمان پایان جنگ سرد اکثر کارخانههای تولید تیانتی این قاره تعطیل شدهاند.
قبل از جنگ اوکراین شرکت نیتروکم لهستان تنها تولیدکننده تیانتی موجود در اتحادیه اروپا که از دوران جنگ سرد باقی مانده است، میتوانست نیازهای این اتحادیه را برآورده کند. اما ظرفیت این شرکت حدود 12 هزار تن در سال است که نیمی از آن هم به خارج از اروپا فروخته میشود و اکنون این میزان تولید برای برآورد نیازهای اتحادیه اروپا کافی نیست. اتحادیه اروپا قصد دارد سالانه 2 میلیون گلوله توپخانه 150 میلیمتری را در داخل خود این قاره تولید کند.
این هدف، به تنهایی به 20 هزار تن تیانتی نیاز دارد. با اضافه کردن مهمات دیگری که کارخانجات اتحادیه اروپا میسازند و تقاضای غیرنظامی برای مصرف تیانتی کل مقدار ماده منفجره مورد نیاز ممکن است از 30 هزار تن فراتر رود. شاید گفته شود که این اتحادیه میتواند به واردات تیانتی از هند، ویتنام و دیگر مناطق تولیدکننده آن متکی باشد اما چنین وارداتی با سیاست اتحادیه اروپا برای تشویق اعضای آن به خرید سلاح از داخل اتحادیه در تضاد قرار دارد. نمایندگان پارلمان لهستان میگویند که اروپا نمیتواند تیانتی کافی برای دفاع از خود یا اوکراین تامین کند.
چون تامینکننده انحصاری این ماده منفجره در اروپا قراردادی برای ارسال بخش عمدهای از تولید خود به ایالات متحده امضا کرده است. روزنامه گاردین در گزارشی نوشته بود که تیانتی تولید شده در لهستان توسط ایالات متحده برای تولید انواع مختلف مهمات ازجمله بمبهای نفوذی 2000 پوندی NK84 و 550 پوندی BLU109 استفاده میشود. از طرفی جنگ در اوکراین اروپاییها را به فکر چاره انداخته و ترامپ هم از اروپاییها خواسته تا هزینه جنگهایشان را خودشان تامین کنند.
این در حالی است که تخمین زده میشود تنها کارخانه اروپایی تولید تیانتی در لهستان سالانه بین 10 هزار تا 12 هزار تن تیانتی تولید کند و حدود نیمی از تولید فعلی آن حداقل تا سال 2029 به ایالات متحده صادر خواهد شد. تا قبل از جنگ در اوکراین، کارخانهای در این کشور با ظرفیت تولید سالانه 5 هزار تن وجود داشت که در منطقه لوهانس بود.
این منطقه اکنون تحت اشغال روسیه است. در آوریل 2025 شرکت نیتروکم قرارداد جدیدی به ارزش 310 میلیون دلار با شرکت خصوصی لجستیک دفاعی متخصص در حمل و نقل مهمات و مواد منفجره برای تحویل 18 هزار تن تیانتی به ایالات متحده بین سالهای 2027 تا 2029 امضا کرد. با توجه به اینکه تنشهای ژئوپلیتیکی و جنگ در مناطق مختلف جهان مدام رو به افزایش است نگاهی داریم به بازار تیانتی دنیا و اقتصاد مرتبط با آن.
بازار تیانتی
امروزه و در ابتدای سال 2026 انتظار میرود بازار تیانتی رشد پایداری را تجربه کند و نرخ رشد سالانه ترکیبی آن از سال 2025 تا 2033، 4/19درصد باشد. این رشد عمدتاً ناشی از تقاضای بخشهای نظامی و معدنی است. در این دو بخش تیانتی همچنان یک جزء حیاتی است برای تولید مواد منفجره و تخریب هدفمند.
افزایش توسعه زیرساختها، بهویژه در اقتصادهای نوظهور منطقه آسیا و اقیانوسیه و خاورمیانه و آفریقا به گسترش بیشتر بازار تیانتی دامن میزند. با این حال مقررات سختگیرانه زیست محیطی، پیرامون تولید و استفاده از مواد منفجره همراه با توسعه و پذیرش مواد جایگزین و کمضررتر به عنوان محدودیتهای کلیدی در رشد این بازار عمل میکنند.
با توجه به سرمایهگذاری پایدار در بودجههای دفاعی در سطح جهان، انتظار میرود بخش نظامی بر چشمانداز کاربرد این ماده تسلط داشته باشد. در چشمانداز محصول، تیانتی درجه نظامی، به دلیل خلوص بالا و الزامات کیفی سختگیرانه سهم قابل توجهی از بازار را در اختیار دارد و البته از نظر جغرافیایی آمریکای شمالی و اروپا در حال حاضر سهم قابل توجهی از بازار را از آن خود کردند. اما منطقه آسیا و اقیانوسیه، با گسترش فعالیتهای صنعتی و ساختمانی برای رشد قابل توجه این بازار آماده است.
بر اساس گزارش مارکت ریپورت آنالیز انتظار میرود سال آینده اندازه بازار تیانتی به 1/546 میلیارد دلار برسد. این رقم در سال 2027 برابر خواهد بود با 1/611 میلیارد دلار و در نهایت تا سال 2031 ارزش بازار این ماده به رقم 2 میلیارد دلار نزدیک خواهد شد.
کارشناسان این صنعت بر این باورند که دوره پیشبینی 2025 تا 2033 احتمالاً شاهد تغییر تدریجی به سمت جایگزینهای پایدارتر و سازگارتر با محیط زیست برای تیانتی در کاربردهای خاص، بهویژه بخشهای غیرنظامی خواهد بود.
بررسی کارشناسان نشان میدهد که بازار جهانی تیانتی نسبتاً متمرکز است و تعداد انگشتشماری از بازیگران اصلی بخش قابل توجهی از تولید و توزیع را کنترل میکنند. در نتیجه این بازار ویژگیهای ساختاری انحصاری و پراکنده را نشان میدهد و شرکتهای بزرگتر در بخش نظامی تسلط دارند. در مقابل بخش کاربردهای صنعتی، چشمانداز پراکندهتری را نشان میدهد و شرکتهای کوچکتر متعددی را با تولیدات مربوط به کاربردهای خاص در خود جا داده است.
در زمینه مناطق تمرکز بازار آمریکای شمالی بهویژه ایالات متحده، اروپا، بهویژه آلمان و فرانسه و بخشهایی از آسیا بهویژه چین و هند، مناطق تمرکز کلیدی برای تولید و مصرف تیانتی هستند.
هزینههای نظامی بهویژه در مناطقی که بیثباتی ژئوپلیتیکی را تجربه میکنند همچنان محرک اصلی تقاضا برای تیانتی با درجه نظامی است. در بخش صنعت غیرنظامی هم رشد بازار با گسترش فعالیتهای معدنی و ساختمانی بهویژه در اقتصادهای در حال توسعه مرتبط است. گذار به سمت تکنیکهای انفجاری ایمنتر و کارآمدتر نیز بر تقاضای کلی تاثیر میگذارد.
علاوه بر این نوسانات قیمت مواد اولیه و هزینههای انرژی به صورت مستقیم بر هزینه تولید تیانتی تاثیرگذار بوده و باعث ایجاد نوسانات قیمت و اثر بر رشد بازار میشود. در کنار آن پیشرفتهای فناوری، بر کاهش تاثیرات زیست محیطی، بهبود رویههای ایمنی و سادهسازی فرآیند تولید متمرکز شدهاند. چارچوبهای نظارتی سختگیرانه بر پویایی بازار اثر دارند. بهخصوص در مورد استانداردهای حفاظت از محیط زیست و ایمنی.
در نهایت استفاده از فناوریهای دیجیتال و تجزیه و تحلیل دادهها، برای مدیریت موجودی، لجستیک و بهینهسازی زنجیره تامین، کارآیی فرآیند تمامزنجیره ارزش تیانتی را بهبود میبخشد.
پیشبینی میشود بخش تیانتی، با کاربرد نظامی بر بازار تسلط داشته باشد. کاربردهای نظامی به طور مداوم بخش بزرگی از تقاضای جهانی تیانتی را تشکیل میدهند. تدارکات دولتی و هزینههای دفاعی، نقش مهمی در رشد این بخش ایفا میکنند. علاوه بر این عدم قطعیتهای ژئوپلیتیکی مداوم و درگیریهای نظامی در مناطقی از دنیا، تقاضا برای تیانتی با درجه نظامی را تقویت کرده در نتیجه این بخش را به مهمترین عامل در درآمد کلی بازار تبدیل میکند.
کشورهای آسیا و اقیانوسیه به سرعت در حال گسترش تولید مواد منفجره داخلی خود هستند. در سال 2023 چین، کره جنوبی و هند روی هم رفته بیش از 400 هزار تن تیانتی، پیایتیان و آردیایکس تولید کردند. نوسازی دفاعی منطقهای دلیل این افزایش تولید است. بهطوری که سالانه بیش از 100 میلیون گلوله کالیبر کوچک با پیشرانههای مبتنی بر آردیایکس پر میشود. صادرات هم همچنان قوی است. اروپا سالانه بیش از 100 هزار تن مجموع تیانتی و آردیایکس به کشورهای متحد خود در خاورمیانه و آفریقا صادر میکند.
نیروهای محرک بازار تیانتی
نیروی محرک بازار اول از همه هزینههای نظامی است. افزایش بودجههای دفاعی در کل دنیا بهویژه در مناطقی که درگیریها یا تنشهای ژئوپلیتیکی مداوم دارند محرک قابل توجهی است. بیش از 80 درصد از ذخایر نظامی فعال در سراسر جهان برای انفجار به ذخیرهسازی مداوم تیانتی و آردیایکس متکی هستند.
سالانه حدود یک میلیارد فشنگ سلاحهای کوچک از پیشرانههای مشتق شده از آردیایکس استفاده میکنند. با گسترش درگیریها و برنامههای نوسازی در آسیا، اروپا و آمریکای شمالی سفارشات زیادی برای این مواد وجود دارند. به عنوان مثال ارتش ایالات متحده به تنهایی سالانه بیش از 250 هزار تن آردیایکس برای گلولههای توپخانه و بمبهای هدایتشونده خریداری میکند.
بعد از هزینههای نظامی، توسعه زیرساختها بر بازار تیانتی تاثیر میگذارد. رشد فعالیتهای معدنی و ساختمانی در اقتصادهای در حال توسعه تقاضا برای تیانتی با درجه صنعتی را افزیش میدهد. اما مقررات مربوط به نگرانیهای ایمنی مرتبط با جابهجایی و حمل و نقل تیانتی، تولیدکنندگان را ملزم به رعایت استانداردهای ایمنی بالا میکند که در نتیجه هزینههای عملیاتی بالا میروند.
اما یکی از عمدهترین چالشهای این صنعت، نوسانات زنجیره تامین برای مواد اولیه مانند تلوئن و اسیدنیتریک است که حدود 30 درصد از تولید جهانی تیانتی را تحت تاثیر قرار میدهد. مواد اولیه کلیدی برای تیانتی و آردیایکس مانند تلوئن و اسیدنیتریک، از زنجیرههای تامین مواد شیمیایی دریافت میشوند که با اختلالات دورهای مواجهاند. بر اساس گزارش مارکت ریپورت، بیش از 30 درصد از ظرفیت جهانی اسیدنیتریک در چند منطقه متمرکز شده در نتیجه آسیبپذیری در برابر افزایش قیمتها و تاخیر در حمل و نقل را افزایش میدهد.
حدود 20 درصد از موجودی جهانی تیانتی، به مواد شیمیایی پیشساز وارداتی متکی هستند و این خود ریسک ژئوپلیتیکی است برای تولیدکنندگانی که به واردات پایدار وابستهاند.
خاورمیانه
رشد بازار تیانتی در منطقه خاورمیانه در درجه اول ناشی از افزایش تقاضا از سوی بخشهای دفاعی و نظامی است. تنشهای ژئوپلیتیکی منطقهای و درگیریهای دائمی خریدهای نظامی قابل توجهی را ضروری میکند و مصرف تیانتی را افزایش میدهد. پروژههای توسعه زیرساختی مانند فعالیتهای معدنی و ساختمانی منطقه به گسترش این بازار کمک میکند.
رشد اقتصادی در بعضی کشورها، فعالیتهای صنعتی را افزایش داده و تقاضا را بیشتر کرده است. بهطور کلی ترکیبی از نیازهای نظامی، توسعه صنعتی و پیشرفتهای فناوری به طور قابل توجهی بر بازار تیانتی در خاورمیانه تاثیر میگذارد. سرمایهگذاری در این منطقه در بازار تیانتی احتمالاً سرمایهگذاری پرسودی خواهد بود. بازار تیانتی خاورمیانه را ترکیبی از شرکتهای چندملیتی باسابقه و شرکتهای محلی نوآور در دست دارند. بازیگران پیشرو از فناوریهای پیشرفته، شبکههای توزیع قوی و استراتژی محلی برای حفظ مزیت رقابتی استفاده میکنند.
بر اساس گزارشی که اکسپورت مارکت سرچ، منتشر کرده بازار مواد منفجره خاورمیانه در سال 2025 به 1/47میلیون تن رسید. انتظار میرود این صنعت در دوره پیشبینی شده 2026 تا 2035 با نرخ رشد مرکب سالانه 3/7 درصد رشد کند و تا سال 2035 به حجم 2/11 میلیون تن برسد.
