پشت پرده جهش ناگهانی گازهای گلخانهای در جو زمین
عصیان مادر طبیعت علیه بشریت
سالها تصور بر این بود که کره زمین مثل یک ترموستات ساده عمل میکند. یعنی اگر انسانها دود کارخانهها و سوخت خودروها را کم کنند، دمای زمین هم بلافاصله پایین میآید و همهچیز به حالت عادی بازمیگردد. اما دادههای جدیدی که از ایستگاههای پایش اتمسفر در هاوایی و ماهوارههای پیشرفته اقلیمی به دست آمده، حقیقت نگرانکنندهتری را برملا کرده: زمین، کنترل دمای خود را از دست انسان گرفته و وارد یک چرخه خودکار و خطرناک شده است.
به زبان ساده، گرمای اولیهای که ما انسانها تولید کردیم، حالا موتورِ سیستمهای طبیعی زمین را روشن کرده است. امروز جنگلها، اقیانوسها و خاکهای یخزده قطبی که روزی خادمان زمین بودند و کربن را به خود جذب میکردند، خودشان به تولیدکنندگان جدید گازهای سمی و گرمایشی تبدیل شدهاند.
دیاکسید کربن؛ وقتی ریههای زمین از کار میافتند
دیاکسید کربن مثل یک «بیماری مزمن» برای اتمسفر است. گازی که سالها در جو میماند و بهآرامی زمین را گرم میکند. اگرچه همچنان دود اگزوزها، نیروگاههای زغالسنگ و کارخانههای بزرگ متهمان ردیف اول تولید این گاز هستند، اما جهشهای اخیر در آمارها دلیل دیگری دارد: از دست رفتن قدرت جذب طبیعت.
اقیانوسهایی که دیگر کشش ندارند: اقیانوسها بزرگترین اسفنجهای زمین برای بلعیدن کربن هستند. اما طبق یک قانون ساده فیزیک، آب گرمتر گاز کمتری را در خود حل میکند. امروز با داغ شدن سطح دریاها، ذوب شدن یخهای قطبی و تغییرات شدید جوی، توانایی اقیانوسها برای جذب دیاکسید کربن به شدت افت کرده است. به زبان ساده، بزرگترین سیستم تهویه مطبوع زمین هم دستهایش را به نشانه تسلیم بالا برده و تصمیم گرفته کاررا تحویل دهد یا از زیر کار، شانه خالی کند.
جنگلهایی که خود میسوزند: جنگلهای عظیمی مثل آمازون که روزی ریههای زمین خوانده میشدند، بر اثر خشکسالیهای پیاپی و آتشسوزیهای مهیب، قدرت فتوسنتز خود را از دست دادهاند. درختانی که باید کربن را جذب کنند، هنگام سوختن، تمام کربنی را که در طول قرنها انباشتگی ذخیره کرده بودند یکباره وارد هوا میکنند. یعنی کربنی که طی سدهها در اعماق یخها به صورت انباشته زندانی شده بود، حالا دارد آزاد میشود. ظاهرا طبیعت بالاخره تصمیم گرفته صورتحساب قرنها مصرف بیرویه را یکجا و بدون تخفیف روی میز بگذارد.
متان؛ متهم پنهان با شوک آنی
اگر دیاکسید کربن را یک تهدید تدریجی بدانیم، متان مثل یک بمب ساعتی خشن و آنی عمل میکند. قدرت تخریب و گرمادهی متان در کوتاهمدت، بیش از ۸۰ برابر دیاکسید کربن است. به زبان ساده، ورود یک تن متان به هوا، اثری به مراتب ویرانگرتر و سریعتر بر دمای زمین میگذارد تا ورود یک تن دیاکسید کربن.
کارشناسان دو سرچشمه اصلی و پنهان را برای جهش بیسابقه متان پیدا کردهاند:
۱. منفذهای خاموش در تاسیسات نفت و گاز
بخش بزرگی از متان موجود در هوا، حاصل نشتهای پنهان است. فلرها (مشعلهای نفتی) که در میادین نفتی قدیمی، از جمله خاورمیانه و روسیه، میسوزند، به دلیل احتراق ناقص، حجم عظیمی از گاز متان را بدون آنکه دیده شود وارد اتمسفر میکنند. خطوط لوله فرسوده انتقال گاز نیز مثل شلنگهای ترکیده، مداوم در حال تزریق این گاز به هوا هستند.
۲. غولهای خفته در یخهای قطبی
اما نگرانکنندهترین بخش ماجرا در قطب شمال رخ میدهد. زمینهای یخزده سیبری و آلاسکا، حاوی میلیاردها تن بقایای گیاهان و جانوران باستانی هستند که میلیونها سال زیر یخ انبار شده بودند. با گرم شدن زمین و ذوب شدن این یخها، میکروبهای متانساز بیدار شدهاند و در حال تجزیه این مواد باستانی هستند؛ فرآیندی که حجم هولناکی از متان محبوس را به یکباره آزاد میکند.
وقت تغییر نگاه رسانههاست
بررسی رفتار این دو گاز نشان میدهد که دوران نگاه سنتی به محیطزیست تمام شده. دیگر نمیتوان فقط با توصیه به «کمتر راندن خودرو» یا «خاموش کردن یک چراغ اضافه» جلوی این بحران را گرفت. اگر سیاستگذاران جهانی جلوی نشتهای صنعتی و تخریب جنگلها را نگیرند، چرخههای خودکار طبیعت، کنترل آبوهوای زمین را برای همیشه از دست انسان خارج خواهند کرد.
واقعیت این است که چراغ سیگنالهای حیاتی اتمسفر در حال قرمز شدن هستند. خبر خوب اینکه زمین بالاخره راهی برای بازسازی خودش پیدا میکند. اما خبر بد این است که ما احتمالاً بخشی از آن برنامه نیستیم.
«واقعیت» همینقدر ساده اما همین قدر تلخ و شوکهکننده است.
