ایران چگونه یکی از موثرترین سلاحهای جنگ مدرن را ساخت؟
چه بر فراز آبهای خلیج فارس و چه در آسمان اروپای شرقی، میتوان سلاحی را یافت که پدافندهای پیشرفته را خنثی میکند و نبرد قرن بیست و یکم را با اثری مرگبار از نو تعریف میکند. و این امر به لطف ایران رخ داده است.
به گزارش «انرژی امروز» از نیوزویک، مهمات پرسهزن شاهد-۱۳۶- که با عنوان پهپاد «انتحاری» یا «کامیکازه» شناخته میشود- محصول یک دهه تلاش همچنان ادامهدار جمهوری اسلامی برای تکمیل ابزاری هستند که قادر به غلبه بر کمبودهای قدرت هوایی در برابر دشمنانیست که مجهز به پلتفرمهای پیشرفته است با استفاده از فناوری پیچیدهتر و بسیار گرانتر.
هزینه تخمینی هر سامانه بین ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار- در بسیاری از موارد حتی ۷ هزار دلار- است. شاهد-۱۳۶ و سایر انواع آن، دکترین نظامی سنتی را دگرگون کردهاند، به طوری که روسیه حملات موشکی میلیون دلاری را در اوکراین انجام میدهد و حتی ایالات متحده در بحبوحه درگیری با ایران، در تلاش برای توسعه یک کپی کمهزینه از این نوع پهپاد است.
اکرم خریف، نویسنده کتاب «در سایه شاهد»، به نیوزویک میگوید: «اثربخشی شاهد، پیچیدگی تکنولوژیکی آن نیست؛ بلکه عکس آن است. تحلیلگران همواره شاهد را به عنوان یک سلاح مبادله هزینه مطرح میکنند: ارزش آن در تعداد نهفته است، زیرا این پهپادها در مقایسه با سیستمهایی که برای سرنگونی آنها ساخته شدهاند، ارزان و تولید انبوه آنها آسان است و این امر پهپادها را برای اشباع و فرسوده کردن پدافند هوایی ایدهآل میکند، در حالی که هر رهگیری، یک دارایی دفاعی بسیار گرانتر را میسوزاند.»
خریف میگوید: «شاهد به کشورهایی مانند روسیه و ایران راهی ارزان برای تحمیل هزینههای نامتناسب بر دشمنان داده و آنها را مجبور کرده که رهگیرهای گرانقیمت را صرف پهپادهای کمهزینه کنند و در عین حال، تلفات روانی مداومی را بر جمعیت غیرنظامی وارد کنند.»
ریشههای شاهد
در حالی که مقامات ایرانی ایالات متحده را به خاطر تلاش برای کپی کردن شاهد، مسخره کردهاند، این سیستم داستانی در بطن خود دارد که چندین نمونه خارجی پیشین را در بر میگیرد و به سالهای پایانی جنگ سرد برمیگردد.
در حالی که ناتو به دنبال راهحلی ارزان برای خنثی کردن دفاع شوروی در صورت رویارویی دو قطب جهانی بود، یکی از راهحلها پروژهای به نام «ضد رادار دروهن (DAR)» بود که در دهه ۱۹۸۰ توسط شرکت دورنیه آلمان غربی با حمایت ایالات متحده توسعه یافت. نمونه اولیه شباهت چشمگیری به شاهد مدرن امروزی دارد و به عنوان یک پهپاد تهاجمی یک طرفه طراحی شده بود که قادر به گشتزنی بر فراز خاک دشمن، شناسایی آرایههای راداری و حمله به آنها بود.
این سیستم هرگز به بهرهبرداری نرسید. با این حال، در صنایع هوافضای اسرائیل، که طرح مشابهی از هارپی را توسعه داد، جایی برای خود پیدا کرد که انواعی از آن هنوز هم در حال استفاده هستند.
اینکه دقیقا چگونه این فناوری به ایران راه پیدا کرد، هنوز مشخص نیست. اما فابیان هینز، متخصص سیستمهای تسلیحاتی، میگوید اولین پهپاد ایرانی که حداقل از نظر ظاهر خارجی با آن مطابقت داشت، شاهد-۱۳۱ بود.
هینز به نیوزویک میگوید: «ایرانیها با پهپاد شاهد-۱۳۱ یک تغییر اساسی ایجاد کردند. به جای جستجوگر تشعشع، هدایت ناوبری ماهوارهای- GPS، GLONASS، BeiDou- را قرار دادند تا سیستم مانند یک موشک کروز ارزان قیمت کار کند. شما فقط مختصات هدف را تایپ میکنید و بعد به هدف حمله میکنید.»
هینز میگوید مهندسان ایرانی در صنایع هوایی شاهد، وابسته به سپاه پاسداران، برای ارتقاء کل سیستم، با نصب یک موتور قدرتمندتر برای افزایش برد شاهد-۱۳۶ را ساختند.»
علی باقری دولت آبادی، استاد دانشگاه یاسوج در تهران، توسعه شاهد را به دستیابی ایران به مدلهای هارپی که توسط اسرائیل برای انجام حملات در سوریه استفاده میشد، مرتبط دانست.
دولت آبادی به نیوزویک گفته: «ایران روی نمونههای اسرائیلی کار کرده و آنها را ارتقا داده است. اولین رونمایی از این پهپادها در سال ۲۰۲۱ انجام شد.»
شاهد-۱۳۶ توسط شرکت دولتی صنایع هواپیماسازی ایران (HESA) تولید میشود که کارخانه اصلی آن توسط شرکت آمریکایی تکسترون قبل از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ ساخته شده بود.
هینز در مورد چگونگی نوآوری ایران در این سلاح میگوید که فرآیند واقعی به فناوری چندانی نیاز ندارد و از قطعات موجود در بازار که حتی برای کشوری که تحت تحریمهای بینالمللی است، به راحتی در دسترس است، استفاده میکند. او آن را «دموکراتیزه کردن حمله دقیق عمیق» مینامد، یک «موشک کروز ارزان» که قادر به هدف قرار دادن اهداف تا فاصله ۲۰۰۰ کیلومتری است.
زادهی ضرورت
وقتی صحبت از این میشود که چرا ایران موفق به توسعهی چنین پلتفرمی شد، در حالی که کشورهای بسیار بزرگتر و ثروتمندتر میتوانستند به راحتی این کار را انجام دهند، باید گفت این تصمیم یک ضرورت بود که ریشه در چالشهای گذشتهی جمهوری اسلامی در میدان نبرد داشت.
در دههی ۱۹۸۰، که DAR در ۱۵۰۰ مایل دورتر در آلمان غربی در حال توسعه بود، ایران درگیر جنگی ویرانگر با همسایهاش عراق بود. به گفتهی استیون فلدستاین، یکی از مقامات سابق وزارت امور خارجهی ایالات متحده که امروز عضو ارشد برنامهی دموکراسی، منازعه و حکومتداری بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی است، ایران «در گیر و دار درگیری و یک مسیر انقلابی جدید، مجبور شد با دو واقعیت ناخوشایند روبرو شود: اولا به دلیل تحریمها و از دست دادن سرمایهی انسانی، هیچ راهی برای حفظ زیرساختهای نظامی موجود که بر اساس پلتفرمهای گرانقیمت ایالات متحده مدلسازی شده بود، وجود نداشت. در همان زمان، ایران در جنگ وحشیانهای با عراق درگیر بود که باید برای مقابله با دشمن خود راهحلهایی ارائه میداد. این امر انگیزهها ایران را به سمت توسعه یک برنامه بومی پهپاد و موشکهای بالستیک سوق داد که بر آزمایش، جایگزینهای مقرونبهصرفه و طرحهای تکراری/تطبیقی متکی بود. تا اواسط دهه ۱۹۸۰، ایران اولین پهپاد مهاجر را توسعه داد و سال بعد پهپاد اولیه ابابیل را تولید کرد. در طول دهههای بعد، سرمایهگذاریهای ایران در تولید پهپاد ثمربخش بود.»
تعیین دقیق اولین استفاده از شاهد-۱۳۶ دشوار است، اگرچه اعتقاد بر این است که مدلهای شاهد در زرادخانه متحدان تهران، مانند جنبش انصارالله یا حوثیهای یمن، در اواخر دهه ۲۰۱۰ و اوایل دهه ۲۰۲۰ وجود داشته است. گمان میرود که این سیستم در حمله مرگبار ژوئیه ۲۰۲۱ به نفتکش خیابان MT Mercer و احتمالا در دو حمله اوایل سال ۲۰۱۹ علیه تاسیسات نفتی عربستان سعودی نقش داشته باشد، که همه این حوادثی بودند که ایران هرگونه دخالتی در آنها را انکار کرد.
دولت آبادی تخمین زده که «پهپاد مورد استفاده در عربستان سعودی احتمالا مدل شاهد ۱۳۱ بوده است، نسخه اولیهای از این پهپاد که بسیار شبیه شاهد ۱۳۶ است و تنها در اندازه تفاوت دارد.»
پهپادهای شاهد تا سال ۲۰۲۲ به دست دیگر شبهنظامیان تحت حمایت ایران افتادند که نیروهای آمریکایی را در سوریه هدف قرار میدادند. در همان سال، این سلاح با استفاده روسیه در اوکراین، که نوع گران آن گهگاه به کشورهای همسایه ناتو نفوذ کرده، در سطح بینالمللی مشهور شد.
دولت آبادی میگوید که این درگیری «به معروف شدن این پهپادها کمک کرد». به گفته او ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۴۰۰ واحد شاهد ۱۳۶ را در اختیار روسیه قرار داد، و بعد مسکو تولید نسخه خود را آغاز کرد.
از آن زمان، ایران به توسعه مدلهای جدید شاهد ادامه داده و آنها را در طول جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در ژوئن سال گذشته و در بحبوحه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در فوریه آزمایش کرده است. در هر دو مورد، آنها ابزاری قدرتمند بودند.
فلدستاین میگوید: «آنچه شاهد را بسیار موثر میکند این است که قدرت تخریب قابل توجه و دقت نسبی را با مزایای هزینه بسیار مطلوب ترکیب میکند.»
او این سلاح را نمادی از تغییرات گستردهتر در میدان نبرد – یعنی ظهور مجدد انبوه ارزان به عنوان یک عامل استراتژیک در جنگ مدرن – میداند.
سلاحی مقاوم در برابر تحریم
سادگی شاهد-۱۳۶ به نفع کشورهای آسیبپذیر در برابر تحریمهای ایالات متحده عمل میکند. واشنگتن بارها تلاش کرده تا ظرفیت ساخت پهپاد تهران را از طریق تحریم شرکتهایی در داخل و خارج از ایران از جمله در چین محدود کند.
اما جیمز پاتون راجرز، مدیر اجرایی موسسه سیاست فناوری بروکس در دانشگاه کرنل و از بنیانگذاران گروه کاری مطالعات جنگ انجمن مطالعات بینالمللی بریتانیا، میگوید که تحریمهای ایالات متحده به جای منصرف کردن تهران، احتمالا «ایران را به سمت ایجاد یک پایگاه تولیدی بومی و غیرمتمرکز سوق داده است که بتواند در برابر فشار خارجی مقاومت کند.»
راجرز به نیوزویک گفت: «ایران به جای تکیه بر زنجیرههای پیچیده تامین نظامی، شاهد را بر اساس اجزای دو منظوره موجود در بازار و شبکههای تولید انعطافپذیر طراحی کرده است. دسترسی به الکترونیک و نوآوریهای تولیدی چین نیز به تقویت این زنجیرههای تامین کمک کرده و به ایران اجازه داده تا با وجود تحریمهای مداوم، این سیستمها را در مقیاس وسیع تولید کند.»
حتی عملیات هوایی ایالات متحده و اسرائیل با هدف نابودی ظرفیت نظامی-صنعتی ایران، احتمالا مانع قابل توجهی در تولید پهپاد ایجاد نکرده است.
به نظر میرسد شاهد نقش موثری در تصمیم ایالات متحده برای برقراری آتشبس در وهله اول داشته است، زیرا ایران هزاران پهپاد را به سمت اسرائیل، کشورهای عربی میزبان پایگاههای نظامی ایالات متحده و کشتیهایی پرتاب کرده که جرات عبور از تنگه هرمز را دارند.
راجرز خاطرنشان کرد که ماهیت «شاهد» که «ارزان، نسبتا ساده برای ساخت و طراحی شده برای تولید انبوه» است، خود را به یک استراتژی نوظهور وام داده است که استفاده از پلتفرمهای دفاعی سابقا مشهور مانند پاتریوت را که هر کدام از رهگیرهای آن تقریبا ۴ میلیون دلار قیمت دارند، تهدید به ناپایداری میکند.
به گفته راجرز پهپادهای سبک شاهد «به طور فزایندهای در حملات هماهنگ انبوه که برای غلبه بر دفاع هوایی از طریق حجم زیاد طراحی شدهاند، مورد استفاده قرار میگیرند. به همین دلیل است که شاهد بسیار تأثیرگذار شده است. به این معنی که برای داشتن یک اثر استراتژیک همیشه به سلاحهای بسیار پیشرفته نیاز ندارید- گاه کمیت، همراه با تاکتیکهای مناسب، کافی است. عجیب نیست که سایر کشورها اکنون به دنبال کپی کردن یا مجوز گرفتن از این طرح هستند.»
اما با گسترش چنین فناوری ظهور رقبای جدید در آینده اجتنابناپذیر خواهد بود. دولتآبادی میگوید: «این قابلیتها فقط تا زمانی دوام خواهند داشت که سلاحهای دفاعی بتوانند آنها را بیاثر کنند. ما شاهد رشد شگفتانگیز فناوریهای نظامی و سلاحهای الکترونیکی هستیم و نمیتوانیم انتظار داشته باشیم که این سلاحها در درازمدت اثربخشی فعلی خود را داشته باشند.»
