ترکیه و اسرائیل: جنگ بعدی خاورمیانه؟
هاکان فیدان؛ خطرناکترین مرد برای اسرائیل در خاورمیانه
اکونومیست معتقد است: بنیامین نتانیاهو که با انتخابات ماه اکتبر روبهروست، میخواهد روایت محاصره اسرائیل و در نتیجه نیاز به یک رهبر قوی، یعنی خودش، را حفظ کند و اردوغان هم که انتخابات ترکیه را در سال ۲۰۲۸ در پیش دارد به یک لولوخورخوره نیاز دارد تا توجهات را از تورم ۳۰ درصدی و نرخ بهره بالا منحرف کند.
به گزارش «انرژی امروز» اکونومیست در مقالهای نوشت: مقامات ترکیه و اسرائیل سالهاست که یکدیگر را تهدید و توهین میکنند. این جنگ لفظی از زمان آغاز جنگ اسرائیل در غزه در سال ۲۰۲۳ شدیدتر شده است. اما به نظر میرسد که این روزها دارد از کنترل خارج میشود. سیاستمداران اسرائیلی در مورد ترکیه همانگونه صحبت میکنند که درباره ایران صحبت کردهاند. در ۲۳ ژوئن، یک وزیر اسرائیلی ادعا کرد که ترکیه و سوریه، جای ایران را به عنوان بزرگترین خطر برای کشورش گرفتهاند.
اسرائیل در ۲۸ ژوئن با به رسمیت شناختن نسلکشی ارامنه توسط عثمانیها در سال ۱۹۱۵، به این موضوع دامن زد (ترکیه این مرگها را به عنوان جنایت جنگی هم به رسمیت نمیشناسد، چه برسد به نسلکشی). رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، اسرائیل را به نسلکشی متهم کرده اما در غزه. او اخیرا ادعا کرد که بمبارانهای اسرائیل در سوریه و لبنان تهدیدیست برای ترکیه. در اوایل ژوئن، وزیر کشور ترکیه گفت که امیدوار است پس از آنکه اورشلیم تحت کنترل ترکیه قرار گیرد، فرماندار آنجا شود. امپراتوری عثمانی تا سال ۱۹۱۷ به مدت چهار قرن بر اورشلیم و فلسطین حکومت کرد.
بخش عمدهای از این سخنان ژستهاییست برای مخاطبان داخلی. بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، که با انتخابات ماه اکتبر روبهروست، میخواهد روایت محاصره اسرائیل و در نتیجه نیاز به یک رهبر قوی، یعنی خودش، را حفظ کند. و اردوغان هم که انتخابات ترکیه را در سال ۲۰۲۸ در پیش دارد به یک لولوخورخوره نیاز دارد تا توجهات را از تورم ۳۰ درصدی و نرخ بهره بالا منحرف کند.
اما هر دو طرف از محاصره شدن توسط دیگری میترسند. اسرائیل به حضور گسترده ترکیه در سوریه و اتحادهای نظامی نوپای آن با مصر، پاکستان و عربستان سعودی اشاره میکند. ترکیه بر جنگهای اسرائیل در غزه، ایران و لبنان و همکاری آن با شورشیان کرد تأکید دارد. اصلی آیدینتاشباس از موسسه بروکینگز، میگوید: سیاستگذاران ترکیه، اسرائیل را مانعی برای «هر پروندهای در خاورمیانه میدانند که در آن درگیر هستند». در حال حاضر، خطر رویارویی بعید است. اما دیگر قابل اغماض نیست.
جنگ اسرائیل در ایران جدیدترین دلیل هشدار برای ترکیه است. این کشور مدتهاست که با مداخلات در ایران مخالفت کرده، زیرا از احتمال فروپاشی دولت ایران، بحران جدید پناهندگان در مرزهای خود و اختلال در جریان تجارت و انرژی میترسد. ترکیه نگران است که رژیم ایران، که با ترکها روابط صمیمانهای دارد، با رژیمی دوستدار اسرائیل جایگزین شود.
ترکیه از حمایت اسرائیل از گروههای مسلح کرد در سوریه، ایران و عراق خشمگین است. طرحهای آمریکا و اسرائیل برای مشارکت دادن جنگجویان کرد در جنگ، این هراس ترکیه را تایید کرد. گفته میشود مداخله شخصی اردوغان به متقاعد کردن دونالد ترامپ برای کنار گذاشتن این ایده کمک کرده است.
همکاری رو به گسترش اسرائیل با یونان و قبرس، که برای مهار نفوذ ترکیه در شرق مدیترانه طراحی شده است، یکی دیگر از منابع اختلاف است. این سه کشور تبادل اطلاعات و همچنین رزمایشهای دریایی و هوایی را افزایش دادهاند و در مورد برنامههایی برای محافظت از زیرساختهای انرژی فراساحلی بحث کردهاند. در سالهای اخیر، اسرائیل موافقت کرده که به یونان موشکهای دقیق و به قبرس سیستمهای دفاع هوایی ارائه دهد.
در همین حال، ترکیه ادعاهای خود را در مورد آبهای مورد مناقشه در مدیترانه و میدانهای گازی زیر آن دو چندان میکند. اسرائیل مدتهاست که از حمایت ترکیه از حماس رنجیدهخاطر است. اما اخیرا بیشتر نگران نقش خود در سوریه بوده است. احمد الشرع، کشوری را که در جنگ ویران شده بود، به دست گرفت. دولت او که هنوز ضعیف است، به دنبال آرام کردن اسرائیل، همسایه متجاوز خود، بوده است.
با این حال، بسیاری از مقامات اسرائیلی، این کشور را یک بمب ساعتی میدانند که توسط رهبران ترکیه کنترل میشود، رهبرانی که به اعتقاد آنها، نفوذ بیش از حدی بر رژیم تحت رهبری شرع، فرمانده سابق القاعده، دارند. تنشها بر سر سوریه از سال ۲۰۲۵ فروکش کرده است. اما پتانسیل درگیری همچنان وجود دارد. این کشورها حوزههای نفوذ رقابتی در آنجا دارند. ترکیه در شمال و اسرائیل در جنوب نیرو دارد. اما اهداف آنها همچنان ناسازگار است.
ترکیه خواهان یک دولت قوی سوریه است؛ اسرائیل اما یک دولت ضعیف سوری میخواهد. اسرائیل صدها حمله علیه اهداف نظامی سوریه، از جمله پایگاههای هوایی که قرار است به ترکیه منتقل شوند، انجام داده است.
ارتباط منظم بین سازمانهای اطلاعاتی و نیروهای مسلح دو کشور تاکنون مانع از آن شده است که نیروهای ترکیه و اسرائیل در تیررس یکدیگر قرار گیرند.
جنگ در ایران، موقعیت ترکیه را تقویت کرده است. این کشور نقش خود را به عنوان میانجی بین آمریکا و ایران تثبیت کرد، جایگاه خود را در ناتو بهبود بخشید و با وجود امتناع از حمایت از جنگ ترامپ، توانست روابط خوبی با او حفظ کند. برای مقابله با تهدیدات احتمالی از سوی ایران یا اسرائیل، ترکیه به ویژه از طریق همکاریهای دفاعی، به نزدیک شدن به سایر قدرتهای منطقهای نیز ادامه داده است.
مذاکرات در مورد یک پیمان امنیتی منطقهای که ترکیه میخواهد با مصریها، پاکستانیها و سعودیها منعقد کند، در طول سال گذشته سرعت گرفته است.
در همین حال، اسرائیل در دستیابی به اهداف خود در ایران شکست خورده است. نتانیاهو از روابط دوستانه ترامپ با اردوغان و آمادگی آمریکا برای همکاری با ترکیه در سایر نقاط منطقه، به ویژه سوریه، ابراز نارضایتی میکند. پیشنهادهای مکرر ترامپ مبنی بر اینکه دولت سوریه باید با حزبالله مقابله کند، از نظر اسرائیل به منزله اجازه دادن به ترکیه- حامی الشرع- برای ورود به مناقشه سوری اسرائیلی از در پشتی است.
این موضوع نخست وزیر اسرائیل را خشمگین کرده است. دستیاران نتانیاهو میگویند هیچ چیز او را به اندازه شنیدن اینکه ترامپ رئیس جمهور ترکیه را عامل سقوط رژیم اسد میداند، عصبانی نمیکند. نتانیاهو اصرار دارد که حمله اسرائیل به حزبالله راه را برای انقلاب سوریه باز کرد.
اسرائیل همچنین از تلاشهای مجدد ترکیه برای تامین جنگندههای رادارگریز اف-۳۵ که یک دهه پیش از آمریکا سفارش داده بود، نگران است (در خاورمیانه، فقط اسرائیل اف-۳۵ دارد). آمریکا در سال ۲۰۱۹ پس از خرید سیستم دفاع هوایی اس-۴۰۰ توسط ترکیه از روسیه، فروش این جنگندهها را مسدود کرد. اما ترامپ گفته است که ممکن است این تصمیم را لغو کند. در 24 ژوئن، او گفت که آمریکا در حال بررسی این موضوع است.
ترامپ در مورد اردوغان گفته: «احتمالا کاری خواهم کرد که او را بسیار خوشحال کند.» برخی از تحلیلگران معتقدند که اف-35ها دلیل آخرین حملات اسرائیل را توضیح میدهند و مخاطب نتانیاهو کنگره است.
سونر چاگاپتای از موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، میگوید: «اسرائیلیها میدانند که ترامپ برای دستیابی به موفقیت در زمینه اف-۳۵ آماده میشود و میخواهند آن را به طور پیشگیرانه از بین ببرند.»
هیچ یک از طرفین پلهای پشت سر خود را با دیگری به طور کامل خراب نکرده است. ترکیه سفارت خود را در تلآویو و اسرائیل سفارت خود را در آنکارا حفظ کرده است، اگرچه هر دو در سال 2023 سفرای خود را فراخواندند.
با وجود تحریم تجاری که اردوغان دو سال پیش اعلام کرد، صادرات ترکیه همچنان از طریق سایر کشورها یا تشکیلات خودگردان فلسطین به اسرائیل میرسد. نفت آذربایجان و شمال عراق هنوز از طریق بندر جیحان ترکیه، به اسرائیل میرسد.
ترکیه و اسرائیل ممکن است بتوانند پس از پایان دوران نتانیاهو و اردوغان، اختلافات خود را کنار بگذارند. مقامات ترکیه و اسرائیل دوست دارند بگویند که این دو کشور، به عنوان قدرتهای غیرعربیِ همسو با غرب در خاورمیانه، اشتراکات زیادی دارند که نمیتوانند با هم اختلاف داشته باشند.
در دهه ۱۹۹۰، ترکیه ارزشمندترین شریک منطقهای اسرائیل بود. اما این نگرانی فراتر از رهبران فعلی آنهاست. اسرائیل، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه و رئیس سابق اطلاعات را که ممکن است جانشین اردوغان شود، فردی سرسخت و ضد اسرائیلی میبیند و ادعا میکند که او روابط محکمی با ایران دارد.
یکی از تحلیلگران اطلاعاتی اسرائیل او را «خطرناکترین مرد برای اسرائیل در منطقه» مینامد. چشمانداز درگیری آشکار بین نزدیکترین متحد آمریکا و دومین ارتش بزرگ ناتو بعید به نظر میرسد.
اما سالهای اخیر نشان داده است که جنگهایی که زمانی غیرقابل تصور تلقی میشدند، امکانپذیر هستند. و خطرات نمیتوانستند بیشتر از این باشند.
