جهان به سرعت عاری از صلح می‌شود

گزارش شاخص صلح جهانی (GPI) منتشر شد. این گزارش از کم‌رنگ‌تر شدن صلح و پر رنگ‌تر شدن جنگ‌ها خبر می‌دهد. هرچند آمار مربوط به جنگ اخیر علیه ایران در این گزارش گنجانده نشده اما این گزارش نشان می‌دهد: ایسلند برای نوزدهمین سال متوالی، آرام‌ترین کشور جهان است و پس از آن نیوزیلند، سوئیس، اسلوونی و ایرلند قرار دارند. روسیه ناامن‌ترین کشور است و سودان، جمهوری دموکراتیک کنگو، اوکراین و اسرائیل پنج کشور انتهایی این فهرست را تشکیل می‌دهند. ایران در میان 163 کشور در رتبه 144 قرار دارد.

به گزارش «انرژی امروز» شاخص صلح جهانی (GPI) سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که جهان به سمت کاهش صلح رفته است. اکنون درگیری‌های جهان از هر زمان دیگری پس از پایان جنگ جهانی دوم بیشتر و تعداد کشورهای درگیر از سال ۲۰۰۸ دو برابر شده است.

هزینه‌های نظامی جهان برای دهمین سال متوالی افزایش یافته، هرچند تعداد کل مرگ‌و‌میر ناشی از درگیری از اوج خود در سال ۲۰۲۳ روندی کاهش داشته اما سال گذشته شاهد دومین آمار بالای مرگ و میر ناشی از درگیری را از زمان آغاز ثبت این شاخص در دو دهه پیش بوده‌ایم. جنگ داخلی در سودان، جنگ در اوکراین و جنگ 12 روزه بین اسرائیل، ایالات متحده و ایران، محیط بین‌المللی را در وضعیتی شکننده‌تر و نظامی‌تر از هر زمان دیگری قرار داده است.

شاخص صلح جهانی از ۲۳ شاخص کیفی و کمی برای سنجش وضعیت صلح در سه حوزه استفاده می‌کند: سطح ایمنی و امنیت اجتماعی، میزان درگیری‌های داخلی و بین‌المللی جاری و میزان نظامی‌گری.

بر این اساس درگیری‌های درون کشوری بین‌المللی‌شده، از سال ۲۰۱۰ بیش از ۱۷۵ درصد افزایش یافته، تعداد کشورهایی که در پنج سال گذشته حداقل در یک درگیری خارجی درگیر بوده‌اند، از ۵۹ کشور سال ۲۰۰۸ به ۱۰۳ کشور سال ۲۰۲۶ رسیده، مرگ و میر جهانی ناشی از درگیری‌های داخلی در این دوره بیش از 6 برابر شده و از ۲۹۰۰۰ نفر سال ۲۰۰۸ به بیش از ۱۸۱۰۰۰ نفر در سال گذشته رسیده، تعداد کشورهایی که بیش از ۱۰۰۰ مرگ ناشی از درگیری را در یک سال ثبت کرده‌اند، از 8 کشور سال ۲۰۰۸ به ۲۰ کشور در سال گذشته افزایش یافته است.

افزایش درگیری‌ها در چارچوب یک تحول ساختاری گسترده‌تر در نظام بین‌المللی قرار دارد که موسسه اقتصاد و صلح IEP آن را «چندپارگی بزرگ» می‌نامد، که از اواخر دهه ۲۰۰۰ آغاز شد. این سومین دوره مهم در روابط ژئوپلیتیکی در ۵۰ سال گذشته، پس از جنگ سرد و دوران جهانی شدن سریع پس از ۱۹۹۰ است.

تعداد کشورهای قدرت متوسط ​​از سال ۱۹۹۱ دو برابر شده و از 9 به ۱۶ رسیده و تعداد قدرت‌های نوظهور سه برابر شده. ظرفیت مادی ترکیبی کشورهای قدرت متوسط ​​اکنون از قدرت‌های بزرگ فراتر رفته است، در حالی که سهم تولید ناخالص داخلی جهانی که در اختیار قدرت‌های بزرگ اروپایی‌ست به شدت کاهش یافته: سهم آلمان از ۸.۵ درصد به ۴.۳ درصد، سهم فرانسه از ۵.۲ درصد به ۲.۹ درصد و سهم ایتالیا از ۳.۸ درصد به ۲.۲ درصد کاهش یافته است.

نتایج امسال نشان می‌دهد که میانگین سطح صلح جهانی در طول سال گذشته 0.7 درصد کاهش یافته است. این دوازدهمین سال متوالی است که صلح جهانی رو به وخامت گذاشته است و پانزدهمین سال وخامت وضعیت در 18 سال گذشته است. از 163 کشور موجود در این شاخص، 99 کشور از نظر صلح رو به وخامت نهاده و 62 کشور بهبود یافته‌اند. اکنون 119 کشور وجود دارند که نسبت به سال 2008، صلح کمتری احساس می‌کنند.

ایسلند برای نوزدهمین سال متوالی، آرام‌ترین کشور جهان است و پس از آن نیوزیلند، سوئیس، اسلوونی و ایرلند قرار دارند. روسیه ناامن‌ترین کشور است و سودان، جمهوری دموکراتیک کنگو، اوکراین و اسرائیل پنج کشور انتهایی این فهرست را تشکیل می‌دهند.

اروپای غربی و مرکزی همچنان آرام‌ترین منطقه و خاورمیانه و شمال آفریقا کم صلح‌ترین منطقه هستند. منطقه اروپای شرقی و آسیای مرکزی تنها منطقه از هشت منطقه GPI بود که به طور متوسط ​​در طول سال گذشته بهبود یافت، در حالی که آسیای جنوبی بزرگترین وخامت منطقه‌ای را ثبت کرد که ناشی از کاهش صلح در نپال و پاکستان بود.

لهستان با بهبود امتیاز کلی ۹.۱ درصدی و صعود ۲۳ پله‌ای به رتبه ۲۲ جهانی، بیشترین بهبود را ثبت کرد که ناشی از بهبود ۱۷.۵ درصدی در حوزه درگیری‌های جاری بود. گابن، لسوتو، اوکراین و ترکیه نیز پس از آن بزرگترین بهبودها را ثبت کردند که آخرین مورد نشان‌دهنده روند صلح پایدار بین دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان بود. نپال با کاهش ۹.۱ درصدی امتیاز کلی پس از اعتراضات نسل Z در سپتامبر ۲۰۲۵، بیشترین افت را ثبت کرد و پس از آن چاد، جمهوری کنگو، پاکستان و تانزانیا قرار گرفتند.

ایالات متحده چهار درصد افت کرد که عمدتا به دلیل افزایش بی‌ثباتی سیاسی بود که ۳۸.۵ درصد افت کرد. تظاهرات خشونت‌آمیز در ایالات متحده نیز به طور قابل توجهی افزایش یافت. این کشور اکنون در رتبه ۱۳۴ شاخص GPI قرار دارد. از ۲۳ شاخص GPI، ۱۴ شاخص افت، هشت شاخص بهبود و یک شاخص بدون تغییر ثبت شد.

شاخص مرگ و میر ناشی از درگیری‌های داخلی، بزرگترین کاهش سالانه خود را از زمان آغاز این شاخص ثبت کرد و 6.5 درصد بدتر شد.

شاخص امسال تنها بخشی از تأثیر جنگ ایران در سال 2026 را نشان می‌دهد، زیرا بسیاری از شاخص‌های درگیری در پایان سال 2025 به پایان رسیدند.

شاخص روابط با کشورهای همسایه دومین کاهش بزرگ را ثبت کرد و هزینه‌های نظامی (درصدی از تولید ناخالص داخلی) برای سومین سال متوالی کاهش یافت، زیرا 97 کشور هزینه‌های دفاعی نسبی خود را افزایش دادند.

شاخص بودجه صلح‌بانی سازمان ملل متحد بزرگترین بهبود را در بین هر شاخصی ثبت کرد و کل مرگ و میر ناشی از تروریسم به پایین‌ترین سطح خود از سال 2008 رسید.

جهان در ۱۸ سال گذشته کمتر صلح‌آمیز شده. از ۱۶۳ کشور در شاخص GPI، ۱۱۹ کشور بدتر و ۴۲ کشور بهبود یافته‌اند و از ۲۳ شاخص، ۱۷ کشور بدتر و شش کشور بهبود یافته‌اند. حوزه درگیری‌های مداوم ۱۸.۵ درصد و حوزه ایمنی و امنیت ۳.۲ درصد بدتر شده، در حالی که حوزه نظامی‌گری به طور متوسط ​​۱.۳ درصد بهبود یافته است. با این حال، روند نظامی‌گری از سال ۲۰۲۲ به شدت معکوس شده است و بخش عمده‌ای از افزایش اخیر در اروپای غربی و مرکزی متمرکز شده است.

بزرگترین وخامت‌های بلندمدت در شاخص‌های تظاهرات خشونت‌آمیز، درگیری‌های خارجی و درگیری‌های داخلی بوده که از سال ۲۰۰۸ به ترتیب ۶۸.۳، ۶۳.۵ و ۴۴.۷ درصد بدتر شده‌اند.

شاخص پناهندگان و آوارگان داخلی همچنان بالا است و ۱۱۷ میلیون نفر تا سال ۲۰۲۵ به اجبار در سراسر جهان آواره شده‌اند که معادل یک نفر از هر ۶۷ نفر روی زمین است. شکاف بین کشورهای دارای بیشترین و کمترین میزان صلح نیز افزایش یافته است، به طوری که ۲۵ کشور دارای کمترین میزان صلح از سال ۲۰۰۸ به طور متوسط ​​۱۸.۹ درصد بدتر شده‌اند، در حالی که ۲۵ کشور دارای بیشترین میزان صلح تنها ۰.۳ درصد بدتر شده‌اند.

سازوکارهای تاریخی برای پایان دادن به جنگ‌ها دیگر به طور مؤثر کار نمی‌کنند: سهم درگیری‌های دولتی که به توافق صلح ختم می‌شوند از ۲۳ درصد در دهه ۱۹۷۰ به حدود چهار درصد در دهه ۲۰۱۰ کاهش یافته است، در حالی که سهم درگیری‌هایی که به پیروزی آشکار منجر می‌شوند در همین دوره از ۴۹ درصد به نه درصد کاهش یافته است.

با بین‌المللی‌تر شدن جنگ‌ها و دشوارتر شدن پایان دادن به آنها، خطر گسترش درگیری‌ها و تشکیل «خوشه‌های درگیری» در حال افزایش است.

شاخص جهانی درگیری  امسال، یک گونه‌شناسی نه مکانیسمی از چگونگی گسترش درگیری‌ها را ارائه می‌دهد که در سه دسته سازماندهی شده: عوامل مادی مانند جابجایی مردم، سلاح و پول در مرزها؛ عوامل رابطه‌ای خویشاوندان قومی فرامرزی، حمایت خارجی دولت و شبکه‌های ایدئولوژیک؛ و عوامل شرطی مانند ظرفیت دولت و اختلافات قبلی.

هشت خوشه درگیری آشکار در سراسر جهان وجود دارد که تقریبا هر کشور درگیر در جنگ، بخشی از یکی از آنها است. شاخ آفریقا برجسته‌ترین نمونه از یک خوشه درگیری منطقه‌ای است که هر 9 مکانیسم به طور همزمان در سراسر سودان، اتیوپی، اریتره، سومالی و سودان جنوبی فعالیت می‌کنند و با جریان پناهندگان، شبکه‌های قاچاق طلا، حمایت نیابتی و دسترسی رقابتی به بنادر دریای سرخ مرتبط هستند.

بسیاری از درگیری‌های مدرن نیز حداقل تا حدی خودگردان هستند: ارزش تولید اقتصادهای مواد مخدر غیرقانونی در پنج کشور اصلی درگیر جنگ، بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ بیش از چهار برابر شده و از تقریبا ۱۴ میلیارد دلار آمریکا به ۵۹ میلیارد دلار آمریکا رسیده، و تنها اقتصاد مت‌آمفتامین و تریاک میانمار در همین دوره از ۱۰ میلیارد دلار آمریکا به ۳۵ میلیارد دلار آمریکا افزایش یافته است.

تأثیر اقتصادی خشونت بر اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۵، ۲۱.۸ تریلیون دلار آمریکا بر اساس برابری قدرت خرید (PPP) بود که معادل ۱۰.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی یا ۲۶۵۷ دلار آمریکا به ازای هر نفر است. این نشان دهنده افزایش ۳.۲ درصدی نسبت به سال گذشته است که عمدتا به دلیل افزایش هزینه‌های نظامی است.

هزینه‌های نظامی با ۹.۵ تریلیون دلار آمریکا، ۴۳ درصد از این مدل را تشکیل می‌دهد که در سال ۲۰۲۵ پنج درصد افزایش یافته و بزرگترین افزایش یک ساله از زمان آغاز این شاخص است. در ۱۰ کشوری که بیشترین آسیب را از خشونت دیده‌اند، هزینه اقتصادی خشونت به طور متوسط ​​۲۳.۴ درصد از تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۵ بوده، در حالی که این رقم برای ۱۰ کشوری که کمترین آسیب را دیده‌اند، تنها ۲.۲ درصد بوده است. هزینه‌های مربوط به ایجاد صلح و حفظ صلح در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۴۹.۲ میلیارد دلار آمریکا بوده است که معادل تنها ۰.۵ درصد از کل هزینه‌های نظامی بر اساس برابری قدرت خرید است.

موسسه اقتصاد و صلح (IEP) تخمین می‌زند که تأثیر جنگ ایران در سال اول حدود ۰.۶ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی باشد که به طور سرفصل از بحران مالی جهانی یا بیماری همه‌گیر کووید-۱۹ کمتر است و بیشترین تأثیر جنگ بر گروهی از اقتصادهای شکننده خواهد بود. تفاوت بین یک بن‌بست طولانی و تشدید مجدد تنش کاملا مشهود است: دیپلماسی موفقی که از درگیری بیشتر جلوگیری کند، می‌تواند تقریباً ۲.۲ تریلیون دلار سود اقتصادی در سطح جهان به همراه داشته باشد.

شاخص صلح جهانی (GPI)  2026 بررسی کرده که چگونه هوش مصنوعی (AI) در حال تغییر شکل جنگ و ایجاد صلح است. رویدادهای ثبت شده حمله پهپادی بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵، ۱۱۵ برابر افزایش یافته و ۵۶۵ گروه مسلح مختلف حداقل یک حمله پهپادی را در این دوره انجام داده‌اند. زمان هدف‌گیری تا شلیک با استفاده از هوش مصنوعی از حدود یک روز با موشک‌های کروز در دهه ۱۹۹۰ به کمتر از پنج ثانیه با سیستم‌های انتخاب خودکار مورد استفاده در اوکراین و ایران کاهش یافته است.

استفاده روزافزون از هوش مصنوعی در جنگ، نگرانی‌هایی را در مورد فرسایش نظارت معنادار انسانی در تصمیم‌گیری‌های کشنده ایجاد می‌کند. برای مثال، هدف‌گیری الگوریتمی در غزه، بررسی انسانی اهداف تولید شده توسط هوش مصنوعی را به تقریبا 20 ثانیه در هر حمله کاهش داد، به طوری که یک سیستم نیروی دفاعی اسرائیل 37000 فلسطینی را به عنوان شبه‌نظامی مظنون علامت‌گذاری کرد، با وجود اینکه نرخ خطای شناخته شده 10 درصد بود و بسیاری از حملات منجر به تلفات سنگین غیرنظامیان شد.

بنابراین، شاخص جهانی صلح ۲۰۲۶، یک سیستم ژئوپلیتیکی جهانی را توصیف می‌کند که نقاط تنش آن یکدیگر را تقویت می‌کنند.

ریسک‌های ژئوپلیتیکی از سطوح جنگ سرد فراتر رفته‌اند که ناشی از افزایش هزینه‌های نظامی، کاهش نقش نهادهای چندجانبه، سه برابر شدن محدودیت‌های تجاری و افزایش رقابت بین قدرت‌های بزرگ و متوسط ​​است.

بدون سرمایه‌گذاری آگاهانه در نگرش‌ها، نهادها و ساختارهای صلح مثبت، مسیر صلح جهانی در دهه آینده احتمالاً همچنان رو به کاهش خواهد بود.