زمانبندی یک بحران قریبالوقوع
رابین بروکس| پژوهشگر ارشد برنامه اقتصاد و توسعه جهانی در موسسه بروکینگز
کمبود عرضه جهانی نفت به دلیل بسته شدن تنگه هرمز، بازارها را آشفته کرده و بحثهایی را در مورد رکود جهانی برانگیخته است. با این حال، علیرغم این شوک عظیم بر 20 درصد از عرضه جهانی نفت، درگیری در ایران تا به امروز نتوانسته است قیمت نفت را به سطوح فاجعهباری افزایش دهد، به طوری که شاخصهای نفت پس از حمله روسیه به اوکراین، همچنان پایینتر از بالاترین سطح خود در سال 2022 باقی ماندهاند. (تغییرات قیمت گاز طبیعی و برخی از محصولات پالایششده شدیدتر بودهاند.) اما نکته اصلی این است که کمبود عرضه در ماههای آینده با خالی شدن ذخایر موقت ایجاد خواهد شد. و اگر بازارها نسبت به حل نهایی بنبست در تنگه هرمز بدبینتر شوند، قیمت نفت ممکن است به طور قابل توجهی افزایش یابد.
نیروهای ساختاری در مقابل نیروهای موقت در بازارهای جهانی نفت
افزایش شدید قیمت نفت خام توسط سه عامل اصلی محدود شده است. اول، تعدیلات ساختاری در تجارت نفت خام که شوک عرضه را کاهش میدهد. دوم، وجود ذخایر جهانی که برای مقابله با نوسانات عرضه و ایجاد تسکین موقت در مواردی مانند این طراحی شدهاند. و سوم، باور فراگیر در بازارها مبنی بر اینکه بنبست در تنگه هرمز در مدت کوتاهی حل خواهد شد.
از این منظر، بازار فعلی نفت خام رقابتیست بین سطوح ضربهگیرهای موقت و انتظارات برای مدت زمان بنبست. نوسانات شدید در قیمتهای جهانی نفت، نشاندهنده تغییر دیدگاهها در مورد مدت زمان احتمالی است. نشانههایی مبنی بر اینکه تنگه برای مدت طولانیتری بسته خواهد ماند، باعث افزایش قیمت نفت میشود، در حالی که عناوین خبری حاکی از حل سریع، باعث کاهش قیمت نفت میشود.
نکته مهم این است: با طولانی شدن انسداد تنگه هرمز، توانایی نیروهای موقت برای جبران اختلالات عرضه کاهش مییابد. تمایز قائل شدن بین نیروهای موقت و ساختاری به ما این امکان را میدهد که کسری عرضه پایدار را شناسایی کنیم که ممکن است ماهها ادامه یابد.
پیش از این درگیری، روزانه حدود 20 میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور میکرد، که حجم آن در ماههای اخیر به طور قابل توجهی کاهش یافته است. با مقایسه تولید جهانی نفت خام و سایر سوختهای مایع که حدود 100 میلیون بشکه در روز (mb/d) است، به علاوه حجم مشابهی از فرآوردههای نفتی، این بزرگترین اختلال عرضه تاکنون محسوب میشود. طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، تجارت نفت قبل از درگیری از طریق تنگه حدود 15 میلیون بشکه در روز (mb/d) بوده است.
اختلال عرضه در نفت با مجبور کردن پالایشگاهها به کاهش تولید، به تمام بازارها نیز سرایت میکند که به نوبه خود، قیمت سوخت جت و سایر مشتقات را افزایش میدهد. علاوه بر این، تمرکز بر نفت خام، تأثیر راهحلهای خط لوله را نیز در بر میگیرد که به عنوان یک جبرانکننده دائمی و مهم برای اختلال در عرضه عمل میکنند.
پیش از جنگ، تجارت جهانی نفت خام حدود ۴۵ میلیون بشکه در روز بود، تقریبا یک سوم تجارت جهانی. اگر چنین شوکی جبران نشود، کافیست تا قیمت انرژی به سطوحی مطابق با رکود جهانی افزایش یابد.
عوامل ساختاری:
دور زدن از طریق خط لوله: عربستان سعودی و امارات خطوط لولهای دارند که امکان صادرات را با دور زدن تنگه هرمز فراهم میکند. خط لوله شرق-غرب عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ حداکثر ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز را دارد، و خط لوله امارات به بندر فجیره در خلیج عمان حداکثر ظرفیتی بین ۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز دارد. با در نظر گرفتن اینکه بخشی از ظرفیت هر دوی این خطوط لوله پیش از این درگیری مورد استفاده قرار میگرفت، ظرفیت افزایشی این گذرگاهها حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز تخمین زده میشود.
مازاد قبل از جنگ: قبل از جنگ، بازارهای جهانی نفت خام مازاد داشتند، که به ویژه ناشی از افزایش عرضه از قاره آمریکا از جمله ایالات متحده، گویان و برزیل بود. میانگینهای توان عملیاتی و تولید پالایشگاههای جهانی از سال ۲۰۲۵، مازاد قبل از جنگ را حدود ۰.۷ میلیون بشکه در روز نشان میدهد که به افزایش موجودی به بالاترین سطح پنج ساله کمک کرده است. عدم تطابق ساختاری بین عرضه و تقاضا به اندازهای شدید بود که گزارش آژانس بینالمللی انرژی در اکتبر ۲۰۲۵، این عدم تعادل را به عنوان «مازاد غیرقابل دفاع» توصیف کرد و گمانهزنی کرد که «باید چیزی از دست برود».
عوامل موقت:
کاهش موجودی: آژانس بینالمللی انرژی اندکی پس از بسته شدن تنگه هرمز اعلام کرد معادل ۴۰۰ میلیون بشکه نفت به صورت اضطراری از ذخایر دولتی آزاد شده که ۳۰۱ میلیون بشکه آن نفت خام است. پررنگترین این موارد، جریان نفت از ذخایر استراتژیک نفت ایالات متحده (SPR) است. با احتساب آزادسازیهای اضطراری توسط دیگر دولتها، این مقدار در یک دوره چهار ماهه به حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز میرسد که نشان دهنده یک ضربهگیر معنادار برای قیمت نفت است. با این حال، این ضربهگیر محدودیت زمانی دارد، زیرا ذخایر اولیه ثابت آزادسازی اضطراری به سرعت تمام میشود و هرگونه آزادسازی اضطراری اضافی از ذخایر ملی که از قبل کاهش یافته، استفاده خواهد کرد.
ذخیرهسازی شناور و معافیت از تحریمها: در هر مقطع زمانی، تعداد زیادی نفتکش کاملا پر در حال ترانزیت هستند. در نتیجه، مقدار تقریبا ثابتی نفت خام در دریا و در حال حرکت به سمت مقصد نهایی خود است. پس از آنکه ایالات متحده در اکتبر سال گذشته لوک اویل و روسنفت را تحریم کرد، روسیه ذخیره نفت خام در نفتکشهای بلااستفاده را در دریا آغاز کرد. این ذخیرهسازی شناور موجودی نفت خام روسیه را در دریا در پیش از جنگ به ۹۰ میلیون بشکه افزایش رساند. پس از وقوع جنگ و بسته شدن تنگه، این موجودی عمدتا کاهش یافت زیرا معافیتهای تحریمی ایالات متحده به خریداران در آسیا اجازه خرید آن را میداد.
ایرانِ در محاصره ایالات متحده، یک انبار شناور مشابه است که ضربهگیر دیگری برای شوکهای عرضه جهانی است. ایالات متحده در ماه آوریل نامههایی به موسسات مالی در چندین کشور، از جمله چین، ارسال کرد و تهدید کرد که در صورت تسهیل فروش نفت ایران، تحریمهای ثانویه را اعمال خواهد کرد، اقدامی که برای ایجاد مشکل اساسی در ذخیرهسازی شناور ایران طراحی شده است.
کمیسازی کمبود عرضه جهانی در طول زمان
تخمین زده میشود از 28 فوریه، بلافاصله پس از حمله ایالات متحده به ایران، جریان نفت خام از طریق تنگه هرمز از 15.0 میلیون بشکه در روز به 2.5 میلیون بشکه در روز و تا 13 آوریل به 1.5 میلیون بشکه در روز کاهش یافت. عوامل ضربهگیر دائمی، مانند افزایش جریان نفت از طریق خط لوله و مازاد عرضه جهانی قبلی، 6.4 میلیون بشکه در روز از جریان نفت خام از دست رفته هرمز را جایگزین کرد.
ذخایر موقت نقش بزرگی در کاهش تعدیل کلی بازار دارند و همان تفاوت بین جریان نفت خام قبل از حمله آمریکا به تنگه هرمز و ذخایر موقت است، اما این ذخایر نیز به سرعت کاهش مییابند. ذخایر شناور روسیه، با میانگین تخمینی ۱.۶ میلیون بشکه در روز از ۱۲ مارس تا پایان آوریل کاهش مییابد؛ به همین منوال، ذخایر شناور ایران، با میانگین تخمینی ۱.۳ میلیون بشکه در روز از ۱۳ آوریل، تا پایان ماه مه کاهش مییابد.
انتشار اضطراری نفت از سوی اعضای آژانس بینالمللی انرژی از ۱۱ مارس و کاهش آن تا ۹ ژوئیه، ذخیرهای معادل ۲.۵ میلیون بشکه در روز را فراهم میکند. بنابراین، تا اواسط ژوئیه، کل ذخایر موقت به پایان میرسد و تعدیل کلی بازار به جذب ۷.۱ میلیون بشکه در روز، ۱۶درصد از تجارت جهانی نفت خام، نیاز دارد.
پیشبینی ما برای تکامل کمبود در بازار نفت نشان میدهد که اگر تنگه هرمز تا پایان ژوئن بازگشایی نشود، قیمت نفت میتواند به طور قابل توجهی بیشتر افزایش یابد. بررسیها نشان میدهد که قیمت نفت خام برنت میتواند ۱۲۰ دلار در هر بشکه باشد. هنگامی که بازارها انتظار دارند که بافرهای موقت تمام شوند، قیمت بازار بر اساس این کششها میتواند به نزدیک ۱۵۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد. هر چه این وضعیت بیشتر ادامه یابد، کمبود عرضه جهانی بدتر میشود. به این معنی که هرچه این درگیری بیشتر طول بکشد، پیامدهای غیرخطی در قیمتها، یعنی افزایش شدید قیمت، محتملتر است. هرچه ترافیک تانکرهای نفتی از طریق تنگه هرمز محدودتر شود، پتانسیل پیامدهای غیرخطی افزایش مییابد.
